NSNA Đoàn Hoài Trung
Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP HCM
Tel 0988111559
Với tư cách là người hoạt động nhiều năm trong lĩnh vực nhiếp ảnh nghệ thuật và hiện là Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP.HCM, tôi cho rằng chuyển đổi số đang tạo ra những thay đổi rất sâu sắc đối với hoạt động sáng tác, lưu trữ, phổ biến và bảo vệ giá trị của tác phẩm nhiếp ảnh.
Trước đây, ảnh nghệ thuật chủ yếu được lưu giữ dưới dạng phim âm bản hoặc bản in vật lý. Ngày nay, công nghệ số cho phép tác phẩm được số hóa với chất lượng cao, lưu trữ lâu dài trên các nền tảng điện toán đám mây, giúp giảm thiểu nguy cơ hư hỏng, thất lạc và tạo điều kiện thuận lợi cho việc tra cứu, khai thác tư liệu. Đây là một bước tiến rất quan trọng trong công tác bảo tồn di sản nhiếp ảnh.
Bên cạnh đó, chuyển đổi số cũng mở ra không gian triển lãm mới. Thay vì chỉ trưng bày tại các phòng triển lãm truyền thống, tác phẩm có thể được giới thiệu trên các nền tảng trực tuyến, triển lãm thực tế ảo (VR), thực tế tăng cường (AR), giúp công chúng tiếp cận nghệ thuật một cách rộng rãi hơn, vượt qua giới hạn về không gian và thời gian. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh hội nhập quốc tế và phát triển công nghiệp văn hóa.
Tuy nhiên, khi tác phẩm được lan truyền nhanh chóng trên môi trường số, vấn đề bản quyền và xác thực tác phẩm trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Nhiều tác phẩm bị sao chép, chỉnh sửa hoặc sử dụng trái phép mà tác giả rất khó kiểm soát. Vì vậy, các công nghệ mới như chứng thực số, chữ ký số, watermark thông minh hay blockchain đang được giới nghệ thuật quan tâm như những giải pháp hỗ trợ bảo vệ quyền tác giả.
Riêng đối với blockchain và NFT, tôi cho rằng đây là những công nghệ có tiềm năng trong việc xác lập nguồn gốc, lịch sử giao dịch và quyền sở hữu đối với tác phẩm nghệ thuật số. Mỗi tác phẩm có thể được gắn một mã định danh duy nhất, giúp việc truy xuất thông tin trở nên minh bạch hơn. Tuy nhiên, tại Việt Nam, việc ứng dụng các công nghệ này vẫn còn ở giai đoạn đầu do hành lang pháp lý, nhận thức của thị trường và hạ tầng công nghệ chưa thực sự đồng bộ.
Theo tôi, trong tương lai, việc xây dựng “định danh số” cho tác phẩm nghệ thuật, trong đó có nhiếp ảnh, là xu hướng cần được nghiên cứu và triển khai. Mỗi tác phẩm khi ra đời có thể được gắn với một hồ sơ số chứa đầy đủ thông tin về tác giả, thời gian sáng tác, địa điểm, quá trình công bố, triển lãm và quyền sở hữu. Điều này không chỉ hỗ trợ bảo vệ bản quyền mà còn góp phần nâng cao tính minh bạch, giá trị học thuật và giá trị thương mại của tác phẩm.
Tuy nhiên, công nghệ chỉ là công cụ. Điều quan trọng nhất vẫn là xây dựng ý thức tôn trọng bản quyền, hoàn thiện cơ chế pháp lý và nâng cao năng lực số cho đội ngũ văn nghệ sĩ. Chuyển đổi số không thay thế vai trò sáng tạo của nghệ sĩ, mà tạo thêm phương tiện để nghệ sĩ bảo vệ, quảng bá và lan tỏa giá trị tác phẩm đến công chúng một cách hiệu quả hơn.
Đối với các hội nghề nghiệp như Hội Nhiếp ảnh TP.HCM, chúng tôi xác định cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong quản lý dữ liệu hội viên, số hóa tư liệu nhiếp ảnh, tổ chức triển lãm trực tuyến, đồng thời tăng cường tuyên truyền về quyền tác giả trên môi trường số. Đây sẽ là những bước đi quan trọng để nhiếp ảnh nghệ thuật thích ứng với thời đại chuyển đổi số và phát triển bền vững trong tương lai.
Về định hướng tương lai và các giải pháp thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực nhiếp ảnh
Trong thời gian tới, tôi cho rằng chuyển đổi số trong lĩnh vực nhiếp ảnh không chỉ dừng lại ở việc số hóa tác phẩm hay tổ chức triển lãm trực tuyến mà sẽ tiến tới xây dựng một hệ sinh thái số hoàn chỉnh cho hoạt động sáng tác, lưu trữ, quảng bá, giao dịch và bảo vệ quyền tác giả.
Trước hết, cần xây dựng cơ sở dữ liệu số về nhiếp ảnh Việt Nam. Đây sẽ là kho tư liệu tập trung, lưu giữ các tác phẩm có giá trị nghệ thuật, lịch sử và văn hóa, giúp phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục, quảng bá hình ảnh đất nước và con người Việt Nam. Nếu được kết nối đồng bộ giữa các hội nghề nghiệp, bảo tàng, trung tâm lưu trữ và cơ quan quản lý văn hóa, nguồn dữ liệu này sẽ trở thành một tài sản văn hóa số vô cùng quý giá.
Bên cạnh đó, cần nghiên cứu xây dựng hệ thống định danh số cho tác phẩm nhiếp ảnh. Mỗi tác phẩm có thể được cấp một mã số hoặc chứng thực điện tử riêng, tích hợp đầy đủ thông tin về tác giả, thời gian sáng tác, quyền sở hữu và lịch sử sử dụng. Đây sẽ là cơ sở để hạn chế tình trạng tranh chấp bản quyền, đồng thời nâng cao tính minh bạch trong quá trình khai thác và giao dịch tác phẩm.
Một hướng đi quan trọng khác là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong quản lý và khai thác dữ liệu nhiếp ảnh. AI có thể hỗ trợ phân loại, tìm kiếm, nhận diện hình ảnh, phát hiện các trường hợp sử dụng trái phép tác phẩm trên môi trường mạng. Điều này giúp tác giả và các tổ chức nghề nghiệp bảo vệ quyền lợi của mình hiệu quả hơn trong bối cảnh số.
Đối với hoạt động triển lãm, tương lai sẽ là sự kết hợp giữa không gian thực và không gian số. Các triển lãm trực tiếp vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc tạo cảm xúc và trải nghiệm nghệ thuật, nhưng sẽ được bổ trợ bởi triển lãm trực tuyến, triển lãm thực tế ảo và các nền tảng tương tác số. Nhờ đó, công chúng ở mọi nơi đều có thể tiếp cận tác phẩm mà không bị giới hạn bởi khoảng cách địa lý.
Để thực hiện hiệu quả những mục tiêu trên, theo tôi cần tập trung vào một số giải pháp trọng tâm:
-Hoàn thiện hành lang pháp lý về bản quyền tác giả đối với tác phẩm số và các hình thức giao dịch nghệ thuật trên môi trường mạng.
-Xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống lưu trữ số dùng chung cho lĩnh vực văn học nghệ thuật, trong đó có nhiếp ảnh.
-Hỗ trợ nghệ sĩ, nhiếp ảnh gia nâng cao kỹ năng số, kỹ năng quản lý dữ liệu và bảo vệ bản quyền tác phẩm.
-Khuyến khích hợp tác giữa các hội nghề nghiệp, cơ quan quản lý nhà nước, doanh nghiệp công nghệ và các đơn vị nghiên cứu để phát triển các nền tảng số phục vụ lĩnh vực nghệ thuật.
-Từng bước nghiên cứu ứng dụng blockchain, chứng thực điện tử và các công nghệ mới vào việc xác thực tác phẩm, quản lý quyền sở hữu và truy xuất nguồn gốc tác phẩm.
-Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về tôn trọng bản quyền và giá trị của tài sản trí tuệ trong môi trường số.
Tôi tin rằng chuyển đổi số không chỉ là yêu cầu tất yếu của thời đại mà còn là cơ hội để nhiếp ảnh Việt Nam mở rộng không gian sáng tạo, tiếp cận công chúng toàn cầu và nâng cao giá trị của tác phẩm nghệ thuật. Nếu được triển khai đồng bộ, chuyển đổi số sẽ góp phần đưa nhiếp ảnh Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp và hội nhập quốc tế sâu rộng hơn trong những năm tới.
