Vĩnh biệt “Ông vua phong cảnh” Nguyễn Mạnh Đan – NGƯỜI VIẾT SỬ BẰNG ẢNH QUA HAI THẾ KỶ

Lúc 18g00, chiều 15 tháng 03 năm 2019, giới  ảnh nghệ thuật cả nước đều rất đỗi bùi ngùi thương tiếc khi nhận được tin buồn – cây đại thụ nhiếp ảnh Việt Nam Nguyễn Mạnh Đan sau thời gian lâm bệnh vì tuổi già đã về với cõi vĩnh hằng, hưởng thọ 95 tuổi. 

Sớm cầm máy ảnh từ lúc còn rất trẻ, ông thuộc thế hệ tiên phong, góp phần đặt những viên gạch đầu tiên cho nền ảnh nghệ thuật Việt Nam. Ở hai thập niên 1950 – 1960, những tác phẩm thấm đẫm hồn quê Việt của ông được giới ảnh trong và ngoài nước đều thán phục, tôn vinh là “Ông vua phong cảnh” (King of Landscape photography)… 

MỘT ỐNG KÍNH TÀI HOA

Nhiếp ảnh gia Mạnh Đan chính thức bước vào nghề ảnh chuyên nghiệp từ rất sớm, đầu năm 1950 – 25 tuổi – nhận quyết định phân công của Đông Dương tạp chí (Indochine Sud-Est Asiatique), ông vào Sài Gòn đảm trách chuyên mục “Nước Việt mến yêu” với sự góp mặt hùng hậu của một đội ngũ phóng viên nổi tiếng đương thời: Raymond Cauchetier, Jean-Pierre Dannaud, Raoul Coutard (Pháp), Lê Đình Chữ, Bàng Bá Lân, Nguyễn Duy Kiên…

Sử dụng chiếc máy ảnh Rolleiflex – dùng phim 6,5x9cm – hầu hết những cảnh đẹp suốt chiều dài đất nước: vịnh Hạ Long (Quảng Ninh), bãi biển Lăng Cô (Huế), đồi cát Mũi Né (Bình Thuận), làng chài Phước Hải (Bà Rịa – Vũng Tàu), đồi thông Langbian (Lâm Đồng), rừng đước Năm Căn (Cà Mau)… đều nhiều lần in dấu chân ông săn tìm những khoảnh khắc đẹp. Kết hợp nhuần nhuyễn giữa khóe nhìn tinh tế, cộng với sự trải nghiệm sâu sắc; đồng thời lại am hiểu tường tận kỹ thuật buồng tối – tự tay tráng phim, thành thạo phóng ảnh đen trắng lẫn ảnh màu – ở trình độ bậc thầy, ông sớm định hình được  phong cách sáng tác kết hợp nhuần nhuyễn giữa lối tạo hình phương Tây với cốt cách phương Đông. Những gam sắc độ trong ảnh được luân chuyển một cách tài tình, rực rỡ mà ấm áp, cứng cáp mà buông lơi… biến hóa, tạo nhiều cảm xúc nơi người thưởng ngoạn.

Trong hai thập niên 1950-1960, hướng ống kính chuyên sâu vào mảng đề tài phong cảnh thiên nhiên và chân dung, ông đã được trao thưởng và nhận hơn 70 huy chương Vàng, Bạc, Đồng trên đấu trường ảnh nghệ thuật trong nước và quốc tế. Theo trường phái duy mỹ, nghệ danh Mạnh Ðan, tác giả của những bức ảnh ấm áp, thấm đẫm hồn quê Việt được giới ảnh trong và ngoài nước thán phục tôn vinh là “Ông vua phong cảnh” (King of Landscape photography) hay “Ngài Hình ảnh” (Mr. Pictorial).

Trong thời gian ngắn 5 năm (từ 1959-1963), ông được phong tước hiệu Nghệ sĩ của Hiệp hội Nhiếp ảnh Hoàng gia Anh (RPS), Hội Nhiếp ảnh Hoa Kỳ (PSA)…

Không chỉ thành công ở lĩnh vực ảnh nghệ thuật, khoảng giữa thập niên 1960, ông khai trương ảnh viện “Mạnh Đan” tại nhà riêng – số 448 Phan Thanh Giản (nay là Điện Biện Phủ) Quận 10 – thành đạt cả trong lĩnh vực ảnh thương mại với những bức chân dung theo phong cách cổ điển. Trải qua hơn nửa thế kỷ, hiệu ảnh nay vẫn đều đặn sáng đèn mở cửa hoạt động phục vụ khách…

GIEO NHỮNG HẠT MẦM NGHỆ THUẬT

Sau ngày đất nước thống nhất (tháng 4-1975), hòa nhịp cùng cuộc sống mới, cùng các đồng nghiệp, nhiếp ảnh gia Mạnh Đan đã sớm chung tay đặt phương hướng, xây dựng kế hoạch hoạt động của “Ngành nhiếp ảnh” thuộc Hội Văn nghệ Thành phố đào tạo lực lượng trẻ kế thừa, trước khi có quyết định chính thức thành lập Hội Nhiếp ảnh TP. Hồ Chí Minh (28-11-1981).

Sát cánh bên các nghệ sĩ Lâm Tấn Tài, Nguyễn Đặng, Phạm Kỉnh… ông đến với các bạn trẻ – đặc biệt là các tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long, miền Đông Nam bộ – tận tâm, chăm chút gieo từng hạt mầm của ảnh nghệ thuật.

Tại Đại hội toàn thể Hội Nhiếp ảnh TP.HCM lần thứ Nhất (nhiệm kỳ 1981-1987) ông được mời giữ cương vị cố vấn cùng với các NSNA Nguyễn Cao Đàm, Khương Mễ, Phạm Văn Mùi, Nguyễn Thao, Phạm Quang Hiến, đồng thời tham gia Hội đồng Nghệ thuật Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam (nhiệm kỳ II).

Giữ vai trò Chủ khảo Liên hoan ảnh nghệ thuật TP.HCM giai đoạn mới thành lập (1981), ông luôn là chỗ dựa vững chắc, công minh trong vai trò thẩm định và định hướng sáng tác. Thuở sinh thời, ông luôn nhắc nhở, căn dặn thế hệ trẻ với câu nói nổi tiếng:  “Biến cái tầm thường trở thành phi thường” Ông trải lòng như tự vấn, trăn trở với chính mình: “Quê hương Việt Nam với bao địa danh, thắng cảnh làm ngây ngất lòng người. Trong tôi luôn là nỗi day dứt triền miên, có những biến đổi qua từng thế hệ, có những biến đổi chỉ trong khoảnh khắc, vừa quay đi rồi nhìn lại đã thấy dáng vẻ thay đổi. Khi ngồi, lúc đứng, nhìn từ phía này, ngắm theo góc khác, cất bước ra đi, rồi lại bị cuốn hút trở lại với ước mong bù đắp những gì đã bỏ lỡ…”…

Sâu tình nặng nghĩa với mảnh đất phương Nam, tháng 10 năm 1995, dù ở tuổi 70, lão tướng Mạnh Đan với mái tóc bạc phơ vẫn có mặt giữa biển trời mênh mông tại đồi cát mũi Né hùng vĩ, cùng hàng trăm phóng viên trong và ngoài nước ghi nhận sự kiện nhật thực toàn phần đánh dấu chặng đường phát triển mới của ngành du lịch tỉnh Bình Thuận…
Vào những ngày tháng cuối đời, mỗi khi còn tỉnh táo, ông vẫn tìm đọc những mẩu tin ngắn, thăm hỏi về hoạt động nhiếp ảnh của thế hệ trẻ…

THUỘC THẾ HỆ TIÊN PHONG

Sinh năm 1925 tại tỉnh Nam Định. Ngay từ thuở còn phổ thông, cậu học sinh huyện Vụ Bản – vùng đất có truyền thống hiếu học đã sớm bộc lộ hoa tay thông qua việc trình bày rất khéo các sổ đầu bài của lớp. Cũng từ nguồn cảm hứng này, khi vừa tròn hai mươi tuổi, chàng trai họ Nguyễn đã bước chân lên học nghề ở một hiệu ảnh nhỏ tại Hà Nội, mày mò khởi chụp những bức ảnh đầu tiên…

… Vào các năm 1952, 1953, 1954, vượt qua nhiều khó khăn, ông và các bạn ảnh cùng chí hướng: Võ An Ninh, Phạm Văn Mùi, Đỗ Huân, Bàng Bá Lân, Nguyễn Cao Đàm… tổ chức được liên tiếp ba cuộc triển lãm ảnh nghệ thuật tại phòng kính Nhà hát lớn Hà Nội. Triển lãm mang ý nghĩa lịch sử, ghi nhận dấu ấn lần đầu tiên giới cầm máy ảnh người Việt tự đứng ra tổ chức triển lãm của chính mình – trước đó đều do Giám đốc trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, người Pháp, lên kế hoạch – rồi nhân đó tiến đến thành lập Hội Ảnh nghệ thuật Việt Nam…

NHỮNG SỬ LIỆU ẢNH QUÝ GIÁ

Rong ruổi suốt chiều dài đất nước, nghệ sĩ Mạnh Đan lần lượt mở được 3 cuộc triển lãm ảnh cá nhân và xuất bản các sách ảnh nghệ thuật “Quê hương Việt Nam (1966), “Hình ảnh Việt Nam” (2003). Đặc biệt ở tuyển tập ảnh “Non sông nước Việt” ấn hành năm 2011, là cuộc tập hợp tác phẩm chọn lọc của ba thế hệ trong một gia đình (gồm NSNA Nguyễn Mạnh Ðan cùng các con Nguyễn Mạnh Sơn, Nguyễn Mạnh Sinh, Nguyễn Mạnh Ngọc và ba cháu nội là Nguyễn Mạnh Lâm, Nguyễn Mạnh Phúc, Nguyễn Mạnh Nguyên)…

Với mối tình hơn 60 năm thủy chung với với sự nghiệp Nhiếp ảnh đến tận cuối đời, ông được trao tặng “Huy chương Vì sự nghiệp Văn học Nghệ thuật Việt Nam” (1997). Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam phong tặng tước hiệu “Nghệ sĩ Nhiếp ảnh có cống hiến xuất sắc” (ES. VAPA – 2006), “Kỷ niệm chương Vì sự nghiệp phát triển Nghệ thuật Nhiếp ảnh Việt Nam” cùng nhiều bằng khen cao quý của Ủy ban Nhân dân TP.HCM, Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM…

Gần đây nhất, ngày 12/3/2019, tại Lễ Kỷ niệm 66 năm Ngày Truyền thống Nhiếp ảnh Việt Nam (15/3/1953 – 15/3/2019), kỷ niệm 150 Danh nhân Đặng Huy Trứ đưa nghề ảnh về Việt Nam (14/3/1869) và kỷ niệm 180 năm Thế giới phát minh ra kỹ thuật Nhiếp ảnh (1839) tổ chức tại trụ sở Hội Nhiếp ảnh Thành phố – 122 Sương Nguyệt Anh, Quận 1, Tp. HCM, Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam cũng đã tặng Bằng Vinh danh cho ông với trên 40 năm cống hiến xứng đáng cho sự phát triển của nghệ thuật Nhiếp ảnh Việt Nam. Bằng Vinh danh như một lời tri ân sâu sắc đến lão nghệ sĩ bởi những công lao to lớn của ông đối với giới nhiếp ảnh nghệ thuật Việt Nam thời gian qua.

Thắp nén nhang thơm vĩnh biệt cây đại thụ nhiếp ảnh Nguyễn Mạnh Đan, mỗi đồng nghiệp đều luôn nhớ đến một ống kính tài hoa, một bậc thầy nghiêm cẩn về nghề, suốt đời tận tụy với nghệ thuật nhiếp ảnh. Được xem những bức ảnh cách đây hơn nửa thế kỷ của ông mới thực sự kính ngưỡng một tài năng: dám thử sức ở những việc chưa từng làm, không ngừng tìm tòi sáng tạo, theo đuổi tận cùng ước mơ… “Di sản ảnh qua hai thế kỷ” của ông là những sử liệu quý về đất nước hôm nay và mai sau, là chất men, niềm cảm hứng cho nhiều thế hệ…

Lễ viếng NSNA Nguyễn Mạnh Đan bắt đầu 12 giờ 00 ngày 16/3/2019 tại tư gia – ảnh viện Mạnh Đan – số 448 Điện Biên Phủ, P.11, quận 10, Tp. Hồ Chí Minh.
Lễ truy điệu được cử hành lúc 20h00 tối thứ ba ngày 19/3/2019.
Lễ động quan vào lúc 6 giờ 30 sáng ngày 20/3/2019 (Tức ngày 15 tháng 02 năm Kỷ Hợi 2019). An táng tại nghĩa trang Thiên Phước.

 

Dưới đây là một số tác phẩm của cố NSNA Nguyễn Mạnh Đan:

 

LÊ XUÂN THĂNG